Issue 12 – July 2026Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to TextISSN: 2336-9884 doi: 10.31902/LL.12.2026.7 © The AuthorNasilje nad drugim u romanima Zemlje sumraka i Sramota Dž. M. KucijaAna Čanović20, Univerzitet Crne Gore, Fiološki fakultet, NikšićSažetak: Cilj rada je analiza načina na koje se nasilje nad Drugim prikazuje u romanima Zemlje sumraka i Sramota južnoafričkog pisca Dž. M. Kucija. Istraživanje se zasniva na postkolonijalnim teorijskim koncepcijama drugosti u kolonijalnom diskursu i odnosu moći, oslanjajući se prvenstveno na stavove Edvarda Saida, Homija Babe, Cvetana Todorova, Hane Arent i Franca Fanona. Korpus rada čine romani Zemlje sumraka i Sramota, dok metodološki pristup obuhvata interpretativnu i komparativnu analizu. Posebna pažnja posvećena je likovima Judžina Dona, Jakobusa Kucija, Dejvida Lurija, Lusi Luri i Petrusa, kao nosiocima kolonijalnih i postkolonijalnih odnosa moći. Rezultati analize pokazuju da je nasilje nad Drugim u Kucijevim romanima uslovljeno ideološkim konstrukcijama rasne, kulturne i civilizacijske superiornosti, te da opstaje i u kolonijalnom i u postkolonijalnom kontekstu. Analiza potvrđuje da romani Zemlje sumraka i Sramota funkcionišu kao alegorije aparthejdne i postaparthejdne južnoafričke svakodnevice, obilježene dubokim društvenim podjelama, krizama identiteta i nejednakim odnosima moći. Dok roman Zemlje sumraka problematizuje imperijalno i kolonijalno nasilje prema vijetnamskom stanovništvu i afričkim plemenima, roman Sramota prikazuje transformaciju odnosa kolonizator - kolonizovani u postaparthejdnoj Južnoj Africi.Ključne riječi: Drugo, Dž. M. Kuci, identitet, nasilje, odnosi moći, (post)aparthejd, postkolonijalizam, stereotipi 1. UvodDžon Maksvel Kuci (John Maxwell Coetzee) je južnoafrički romanopisac, esejista, lingvista i prevodilac, rođen 1940. godine. Dobitnik je brojnih književnih priznanja, a 2003. godine dodijeljena mu je Nobelova nagrada za književnost. Među najznačajnijim Kucijevim djelima izdvajaju se romani: Zemlje sumraka (1974), Iščekujući varvare (1980), Život i vremena Majkla K (1983), Gospodin Fo (1986), Gvozdeno doba (1990), Dečaštvo (1997), Životi životinja (1999), Sramota (1999), Spori čovek (2005), Dnevnik loše godine (2007), Isusovo detinjstvo (2013), Isusovi školski dani (2016) i Isusova smrt (2019). U svom književnom opusu Kuci u velikoj mjeri obrađuje iskustva aparthejdnog i postaparthejdnog sistema u Južnoafričkoj Republici, efekte kolonizacije, kao i uticaj rasizma na pojedinca i društvo u cjelini. Roman Zemlje sumraka Kuci je započeo tokom boravka u Sjedinjenim Američkim Državama, u periodu intenzivnih protesta protiv američkog učešća u Vijetnamskom ratu. Djelo je objavljeno 1974. godine i strukturirano je u dva dijela: Projekat Vijetnam, oblikovan kao psihološki izvještaj, koji Don sastavlja za američku vojsku tokom rata u Vijetnamu, i Priča Jakobusa Kucija, koncipirana kao izvještaj sa ekspedicije jednog od Kucijevih predaka. U oba dijela romana autor spaja prividnu strogoću naučne i dokumentarne forme sa ironičnim prikazom moralno devijantnih i duboko otuđenih likova, čime problematizuje racionalističke diskurse, koji legitimišu nasilje i dominaciju.U prvom dijelu romana protagonista Don završava na psihijatrijskom liječenju, nakon psihičkog sloma, do kojeg dolazi usled njegove već postojeće psihičke nestabilnosti, koja je dodatno produbljena radom na ratnom projektu i posrednim suočavanjem sa nasiljem u Vijetnamu. On sastavlja izvještaj o 20 ORCID: 0009-0002-0087-5029; e-mail: madzgalj.ana@gmail.com. 65
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 66 10.31902/LL.12.2026.7 © The Authorefikasnosti psihološkog rata, u periodu od 1969. do 1972. godine, predlažući metode, čiji je osnovni cilj razaranje morala neprijatelja. Međutim, paralelno sa pokušajem racionalizacije nasilja, dolazi do raspada njegovog ličnog identiteta i porodičnog života, dok istovremeno i Sjedinjene Američke Države doživljavaju poraz u Vijetnamu. Time Kuci povezuje politički neuspjeh imperijalnog projekta sa psihološkom i moralnom dezintegracijom pojedinca koji u njemu učestvuje.Drugi dio romana smješten je u osamnaesti vijek i prati ekspediciju lovaca koja se upućuje u neistraženu unutrašnjost Afrike. Po dolasku u zemlju Namaka, vođa ekspedicije, J. Kuci, iznenada se razbolijeva i tokom boravka među pripadnicima afričkog plemena otkriva svoje viđenje crnih Afrikanaca, koje je zasnovano na rasističkom uvjerenju o njihovoj inferiornosti. Nakon niza nesporazuma i otvorenog ispoljavanja kolonijalnih predrasuda, čitalac saznaje da se J. Kuci vraća u zemlju Namaka kao vođa kaznene ekspedicije, sa namjerom da kazni sluge koje smatra izdajnicima i izvrši masakr nad cijelim plemenom. Na taj način roman razotkriva nasilje, koje stoji u osnovi kolonijalnog osvajanja i ideološke mehanizme, kojima se ono opravdava.Na drugoj strani, Kucijev roman Sramota prikazuje Južnu Afriku u procesu tranzicije tokom 1990-ih godina, u kojem dolazi do preispitivanja i preraspodjele društvenih i političkih odnosa moći, pri čemu do tada dominantne grupe gube privilegovan položaj. Glavni pripovjedač, Dejvid Luri, profesor na Univerzitetu u Kejptaunu, razveden dva puta i u stalnoj potrazi za ženom, koja bi zadovoljila njegove seksualne porive, nakon afere sa studentkinjom Melani Isaks, napušta radno mjesto i odlazi u posjetu kćerki Lusi u Istočni Kejp. Tokom boravka u Istočnom Kejpu, on postaje žrtva fizičkog nasilja, ali istovremeno svjedoči brutalnom seksualnom napadu na kćerku, počinjenom od strane lokalnih stanovnika. Iako se očekuje da će insistirati na kažnjavanju počinilaca, Lusi odbija saradnju sa institucijama sistema i odlučuje da ostane na farmi. Prihvata brak sa komšijom Petrusom, znajući da je on u rodbinskoj vezi s jednim od napadača. Roman na taj način pruža uvid u iskustvo žene, koja je izložena materijalnoj, psihološkoj i seksualnoj eksploataciji. Kuci, kroz Lusin lik, razmatra pitanje ćutanja, otuđenja i redefinisanja identiteta bijele žene u postaparthejdnom kontekstu, obilježenom gubitkom ranijih društvenih privilegija zasnovanih na rasnoj hijerarhiji.Istraživanja Kucijevog romana Zemlje sumraka najčešće su bila usmjerena na pitanja kolonijalnog nasilja i imperijalnog diskursa, dok je roman Sramota uglavnom analiziran kroz prizmu postaparthejdnih društvenih odnosa, seksualnog nasilja, rasnih i rodnih odnosa moći i etičke odgovornosti u postkolonijalnim društvima. Ovaj rad se nadovezuje na navedena istraživanja, ali fokus stavlja na komparativnu analizu različitih oblika kolonijalnog nasilja u romanima Zemlje sumraka i Sramota. Polazeći od uvida prethodnih istraživanja, rad nastoji da pokaže kontinuitete i transformacije kolonijalnih obrazaca nasilja u različitim istorijskim i društvenim kontekstima.2. Nasilje zapadne civilizacije – pojam drugog u kolonijalnom diskursuSaid (2002, 425) smatra da djela afričke književnosti odlikuje posebna polemička atmosfera, jer je afričko pisanje neraskidivo povezano s političkim aktivnostima, među kojima su ključne istorija imperijalizma i otpora. Na svjetskom nivou, imperijalizam je učvrstio mješavinu kultura i identiteta, ali je ujedno dopustio ljudima da vjeruju da mogu pripadati isključivo određenim grupama – bijelcima, crncima, Zapadnjacima ili Istočnjacima (2002, 585). Južnoafrička Republika predstavljala je pogodno tlo za razvoj rasnih konflikata, ne toliko zbog same multikulturalnosti, koliko zbog neuspjeha političkih
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 67 10.31902/LL.12.2026.7 © The Authorsistema da uspostave održivu koegzistenciju među stanovništvom različitog porijekla i kulture. Pritom je ključno naglasiti ulogu kolonijalizma, a naročito arbitrarnost kolonijalnih granica i politika, koje su produbile postojeće razlike i proizvele dugotrajne društvene podjele. U dvadesetom vijeku glavni društveni problem bio je dominacija bijelog stanovništva nad crnom južnoafričkom većinom - Kuci u svojim djelima problematizuje taj odnos kroz kritiku režima aparthejda i analizu posljedica postaparthejdne epohe, uključujući nasilje nad crnim stanovništvom i promjene u odnosima moći nakon ukidanja rasne segregacije. Baba (2004, 26) ističe da postkolonijalna perspektiva omogućava sagledavanje i potvrđivanje istorija izrabljivanja, kao i evolucije strategija otpora. Proučavanje svjetske književnosti, prema njegovom shvatanju, može se razumjeti kao analiza načina na koji kulture najprije prepoznaju i konstituišu sopstveni identitet, prije nego što ga projektuju u predstave drugosti. U tom smislu, kulture se ne mogu posmatrati kao jedinstvene cjeline, niti ih je moguće svesti na dualizam Sopstva i Drugog (2004, 76). Naime, kolonijalni diskurs proizvodi kolonizovanog subjekta kao društvenu stvarnost koja je istovremeno ,,druga”, ali u potpunosti saznatljiva i vidljiva (2004, 135). Upravo ta vidljivost rasnog ili kolonijalnog Drugog postaje mjesto identifikacije, ali i problematična tačka unutar samog diskursa, jer podrazumijeva pokušaj njegovog zatvaranja u unaprijed određene obrasce. U Kucijevim romanima nasilje nad Drugim neraskidivo je povezano sa formiranjem identiteta, budući da junaci svoj identitet oblikuju upravo u odnosu prema Drugom. U romanu Zemlje sumraka, Don svoj identitet formira u odnosu prema Vijetnamcima, a J. Kuci u odnosu sa Hotentotima i Bušmanima, dok Dejvid i Lusi Luri u romanu Sramota svoj položaj definišu u odnosu prema Petrusu. Kako ističe L. Petrović (2004, 25), istorija bijele civilizacije može se posmatrati kao istorija pokušaja da se privilegovani status održi i odbrani nasiljem. U Kucijevim romanima, upravo putem nasilja bijeli čovjek traga za sopstvenim identitetom. Takav identitet obilježen je ambivalentnošću, odnosno istovremenim prisustvom straha i osjećaja superiornosti. Likovi sebe doživljavaju kao kulturno i rasno superiorne u odnosu na „kosooke“, crne ljude ili „divljake“, ali ih istovremeno prati osjećaj ugroženosti, jer Drugog doživljavaju kao prijetnju usled nemogućnosti da ga upoznaju bolje. Stoga, u nastojanju da opravdaju nasilje, oni konstruišu stereotipe o Drugom, pripisujući mu osobine poput divljaštva, ljudožderstva, požude i anarhije (Baba 2004, 138). Stereotip više nije samo sredstvo predstavljanja Drugog, već jedan od ključnih mehanizama kolonijalne moći. On, zapravo, omogućava kolonizatoru da Drugog prikaže kao unaprijed poznatog i trajno određenog, čime se opravdavaju različiti oblici kontrole i nasilja. Takvo razumijevanje posebno je značajno za analizu Kucijevih likova, s obzirom na to da oni svoju superiornost zasnivaju upravo na stereotipnim predstavama o Vijetnamcima, afričkim plemenima i crnim Južnoafrikancima. U tom kontekstu, strah Dona da neće postati odlikovani vojnik u službi „velike Amerike, veće od svih nas“ (Kuci 2005, 17), potiskuje svijest o neispravnosti psihološke strategije, koja vodi daljem uništenju Vijetnamaca. Na sličan način, uvjerenje da su „hrišćani narod sa naročitom sudbinom“ (Kuci 2005, 67), omogućava J. Kuciju da sebi pripiše pravo na nasilje nad svima koji odstupaju od njegovog sistema društvenih i kulturnih vrijednosti. Time Kuci pokazuje da nasilje u kolonijalnom diskursu nije samo sredstvo političke dominacije, već i način očuvanja nestabilnog identiteta zasnovanog na strahu od Drugog.
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 68 10.31902/LL.12.2026.7 © The AuthorU kolonijalnom diskursu, lik kolonijalnog Drugog konstituiše se kroz uznemirujuću distancu između kolonijalističkog Sopstva i kolonizovanog Drugog, pri čemu se Drugi ne prikazuje kao autonomni subjekt, već kao konstrukcija koja proizilazi iz odnosa moći (Baba 2004, 117). U tom okviru, kolonijalističko Sopstvo u Kucijevim romanima oličeno je u bijelom čovjeku, pripadniku zapadne civilizacije, dok kolonizovani Drugi zauzima poziciju autohtonog stanovnika afričkog kontinenta. Iz takvog, hijerarhijski uspostavljenog odnosa, proizilaze sukobi koji se u romanima Zemlje sumraka i Sramota manifestuju kroz agresivnost i nasilje, pri čemu prizori nasilja istovremeno fasciniraju i užasavaju čitaoca. Fiktivna nepravda, varvarstvo, egoizam i percepcija Drugog kao neprijatelja, pokreću protagoniste i podstiču destruktivnu stranu njihove ličnosti. Takav odnos ukorijenjen je u kolonijalnom diskursu, u kojem se drugost povezuje sa varvarstvom, dok se Sopstvo poistovjećuje sa civilizacijom. Todorov (2010, 40) „civilizovanost“ definiše kao sposobnost potpunog prepoznavanja ljudskosti drugog. Prema njegovom shvatanju, taj proces podrazumijeva dvije etape: prvu, u kojoj uočavamo da drugi imaju način života različit od našeg i drugu, kada prihvatamo da ih vidimo kao nosioce iste ljudskosti. Na ovaj moralni zahtjev nadovezuje se i intelektualna dimenzija, u kojoj treba navesti one bliske nama da razumiju strani identitet, što ujedno predstavlja čin civilizacije.Upravo se takva pozicija prepoznaje u liku Lusi u romanu Sramota, s obzirom da ona pokazuje sposobnost da prepozna ljudskost u Petrusu, dok istovremeno nastoji da svog oca uvede u razumijevanje Petrusovog identiteta i društvene uloge. Nasuprot tome, odnos Dejvida i Petrusa ostaje obilježen međusobnim nerazumijevanjem i težnjom ka uspostavljanju nadmoći, pri čemu nijedan od njih ne uspijeva u potpunosti da prizna drugog kao ravnopravnog subjekta.Arent (2002, 64-66) ističe da su moć i nasilje različiti fenomeni, iako se u praksi često javljaju zajedno. Ona naglašava da se moć i nasilje mogu razumjeti kao suprotnosti, budući da se nasilje najčešće javlja onda kada je moć ugrožena. Nasilje se u ovom kontekstu uglavnom razumije kao instrumentalno, odnosno usmjereno ka određenom cilju - poput svakog sredstva, ono zahtijeva opravdanje u cilju kojem teži. Polazeći od pretpostavke o cilju koji opravdava nasilje kao sredstvo, može se uočiti da se likovi J. Kuci, Don i Dejvid Luri nalaze na tački razvoja zapadne svijesti, u kojoj se ona u toj mjeri individualizovala i porekla objektivnu stvarnost, da se spoljašnji svijet pojavljuje isključivo kao subjektivna projekcija te svijesti (Petrović 2004, 24). Otuda se i američka politika u Vijetnamu, kao i politika aparthejda u Južnoj Africi, mogu tumačiti kao neuspjeli civilizacijski eksperimenti, budući da predstavljaju pokušaje nametanja modela zapadne civilizacije, koji je zanemarivao subjektivitet Drugog.Na ovaj pravac razmišljanja nadovezuje se Fanon, koji odbacuje razliku između kolonijalnog rasizma i drugih oblika rasizma, jer svaki od njih vodi istoj propasti čovjeka (2015, 86-87). U skladu sa tim, prepoznavanje otvorene dimenzije svake svijesti i afirmacija jednake vrijednosti ljudskog duha, predstavljaju ključ za prevazilaženje kategorija superiornosti bijele i inferiornosti crne rase.U romanima Zemlje sumraka i Sramota Kuci prikazuje način na koji se kolonijalno Sopstvo konstituiše kroz nasilje nad Drugim, pri čemu agresija ne potvrđuje moć, već razotkriva njenu duboku krizu i unutrašnju nestabilnost. Na taj način, ovi romani svjedoče da je kolonijalno nasilje izraz civilizacijskog neuspjeha i nemogućnosti zapadne svijesti da prepozna ljudskost Drugog, izvan hijerarhijskih i rasnih kategorija.
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 69 10.31902/LL.12.2026.7 © The Author3. Nasilje nad drugim u romanu Zemlje sumraka Petrović (2004, 12) smatra da Kucijev prvijenac Zemlje sumraka predstavlja jedan od najjasnijih moralnih protesta protiv destruktivnih ideala, koji stoje u osnovi zapadno-civilizacijskih i kolonijalnih diskursa. Roman zapravo funkcioniše kao kritički prikaz zapadne civilizacije, jer pokazuje da su njeni „civilizacijski” diskursi duboko utemeljeni u nasilju, dominaciji i moralnoj degradaciji. Protagonista prvog dijela romana, Projekat Vijetnam, jeste Don, službenik Mitografskog odjeljenja Instituta Kenedi, koji početkom 1973. godine dobija zadatak da preradi svoj izvještaj za Kucija, rukovodioca projekta Novi život. U pitanju je faza istraživačkog projekta vezanog za rat u Vijetnamu, čiji je cilj da se vojnici ubijede u ispravnost projektnih preporuka i da im se ponude savjeti od potencijalnog strateškog značaja. Tokom izrade izvještaja, Don ispoljava izražen stepen anksioznosti i straha od nadređenog, dok se njegovo profesionalno nezadovoljstvo nadovezuje i na neispunjenost na ličnom planu. U odnosu sa suprugom Merilin on nastoji da očuva duhovnu ravnotežu, za koju vjeruje da mu je neophodna, kako bi mogao da se posveti stvaralačkom radu. Međutim, Merilinine emocionalne ispade Don tumači kao „histerične” (Kuci 2005, 16), čime se otkriva njegov patrijarhalni odnos prema ženi i nemogućnost uspostavljanja ravnopravne emocionalne komunikacije. Istovremeno, Merilin smatra da Don, približavajući se mehanizmu rata u Vijetnamu, biva izložen vizijama užasa, koje ga moralno izopačuju:,,Živi u nadi da će moja psihička ostrvljenost, kako to nazivaju njeni prijatelji, nestati kada se okonča rat, a sa ratom i Projekat Vijetnam, da će me povratak civilizaciji pripitomiti i na kraju učiniti opet čovekom.“ (Kuci 2005, 17)Fotografije, koje Don nosi sa sobom u aktovki, predstavljaju sastavni dio izvještaja o Vijetnamu i čine zbirku dokumenata o torturi izvršenoj nad vijetnamskim zarobljenicima. Don kontemplira nad tim prizorima sa perverznim zadovoljstvom, uvlačeći čitaoca u spektakl nekontrolisane nasilnosti. Žrtva je svedena na poniženi i dehumanizovani objekat, dok se izvršioci nasilnih činova glorifikuju kao pobjednici. Anonimnost žrtve suprotstavljena je potpunoj identifikaciji napadača, čime se dodatno potvrđuje da je žrtva svedena na funkciju sredstva, koje razotkriva moralnu i etičku degeneraciju napadača. Donova mentalna izopačenost ispoljava se istovremeno na planu akcije i naracije, pri čemu Kuci nigdje u tekstu ne ostavlja prostor za njegovo moralno preispitivanje. Na taj način, čitalac biva primoran da se suoči sa hladnom prezentacijom nasilja kao sastavnog dijela kolonijalne svijesti. Za jednu u nizu fotografija Don navodi:,,Vilson pridržava pred sobom na zemlji uspravno postavljenu, odsečenu mušku glavu. Beri ima dve, i drži ih za kosu. Glave su vijetnamske, uzete sa mrtvih ili gotovo mrtvih tela. (...) Umrli su dobro. (Ipak, nalazim da ima nečeg smešnog u odsečenoj glavi. Čoveka možda mogu da ganu srceparajuće fotografije uplakanih majki koje dolaze po tela svojih ubijenih sinova; mrtvački kovčeg na ručnim kolicima, pa čak i plastična kesa veličine ljudskog tela, možda imaju svoje elementarno dostojanstvo; ali može li se isto reći i za majku koja odnosi sinovljevu glavu u torbici, kao neku sitnicu kupljenu u samousluzi? Kikoćem se.)“ (Kuci 2005, 23)Kuci konstruiše lik Dona kao predstavnika zapadne civilizacije, kako bi pokazao da patološko ponašanje ne proizilazi isključivo iz individualnih sklonosti, već je i posljedica političkih pravila, koja pojedinac prihvata i prema kojima postupa. Istovremeno, autor gradi lik Dona kroz parodiju njegovog ideala ličnog i stvaralačkog uspjeha, koji se zasniva na težnji ka dominaciji i simboličkoj „pobjedi“ nad Drugim. Dodatni parodijski efekat ostvaruje se i u njegovom odbijanju da putuje u Vijetnam, s obzirom na to da Don smatra da do istine o Drugom može doći isključivo putem samoposmatranja. Time se
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 70 10.31902/LL.12.2026.7 © The Authorproblematizuje ideja objektivnog znanja o Drugom, jer se pokazuje da je Donovo razumijevanje zasnovano na subjektivnoj projekciji, a ne na stvarnom iskustvu i susretu s Drugim. Relativnost nevinosti Vijetnamaca najbolje ilustruje Donov citat jednog člana tima snajperista:,,Na sto jardi, ko može da razlikuje jednog kosookog od drugog? Možeš samo da mu razneseš glavu i da se nadaš.“ (Kuci 2005, 31)Ovakvo viđenje Vijetnamaca potvrđuje Babino shvatanje stereotipa, kao mehanizma kolonijalne moći (2004, 138). Kolonizovani subjekt ne posmatra se kao pojedinac, već kao unaprijed određena i homogena kategorija. Istovremeno, Said (2002, 585) pokazuje da kolonijalni diskurs funkcioniše upravo kroz proizvodnju pojednostavljenih predstava o Drugom, koje zamjenjuju stvarno poznavanje drugih kultura. U tom smislu, Donovo nasilje proizilazi iz ideološke slike Vijetnamaca, a ne iz njihovog stvarnog identiteta.Navedeni citat na sažet i brutalan način razotkriva kolonijalnu dehumanizaciju Drugog i logiku, koja stoji iza nasilja u kolonijalnom diskursu - Drugi se ne vidi kao pojedinac sa identitetom, već kao anonimna, homogena grupa. Time se briše individualnost i svaka razlika među ljudima. Ako se ne razlikuju pojedinci, onda se ni ne priznaje njihova ljudskost, a nasilje postaje tehnički čin, a ne moralni problem. To je ključna logika kolonijalne i ratne ideologije: kada Drugi nije individua, njegovo uništenje se može prikazati kao „operacija“, a ne ubistvo. Za Dona u Vijetnamu postoji samo jedno pravilo: rasparčati, uništiti i individualizovati, sa ciljem da pojedinac shvati da je kriv samim tim što je kažnjen:,,Postoji samo jedan problem u Vijetnamu, a to je problem pobede. Pobeda je tehnički problem. U to moramo verovati. Pobeda je stvar sile, a mi raspolažemo dovoljno velikom silom.“ (Kuci 2005, 36)Kuci, kroz pripovijedanje o događajima u Vijetnamu, pokazuje da ugnjetavanje i nepravda nisu ograničeni isključivo na Južnu Afriku, već imaju univerzalni karakter. Istražujući traumatska iskustva izvan teritorije Južne Afrike, on nastoji pronaći put ka kolektivnom izlečenju. Prvi dio romana završava opisom života Dona i njegovog sina Martina u hotelskoj sobi. Sudski izvršitelji dolaze pred vrata s nalogom i zahtijevaju od Dona da omogući supruzi kontakt s djetetom, koje je oteo kako bi Merilin dokazao svoju moć. U stanju panike, Don gubi kontrolu nad svojim postupcima i fizički povređuje sina:,,Držim nož u ruci, kao olovku, i zarivam ga. Dete se koprca i opušta. Poklapa me dugi, ravnomerni zvuk kao ledena ploča (...) Koža se isprva opire ortogonalnom pritisku, čak i dečja koža. A onda: plop. Možda sam štaviše to plop čuo kroz šaku, kao što u mirnom seoskom kraju čovek kroz tabane čuje udaljenu lokomotivu. Opet neko vrišti. To je moja žena Merilin, koja je takođe ovde (um mi je sada sasvim bistar). Ne treba da brine, ja sam dobro. Čučim iza Martina i smešim se preko njegovog ramena da bih im stavio do znanja da je sve u redu, mada nisam siguran, iz sadašnje perspektive, da je to baš pravi osmeh za tu priliku, otkriva previše zuba, previše se svetla odbija od tih zuba. Čvrsto držim Martina oko grudi da se ne bi skljokao na pod; nož za voće sam gurnuo koliko sam mogao, dublje ne može zbog drške.“ (Kuci 2005, 51) Don ne vidi Drugo kao ljudsko biće, već kao objekt znanja i kontrole. To omogućava nasilje bez moralne refleksije. Don završava u sanatorijumu, jer njegov pokušaj da svijet potpuno racionalizuje i kontroliše dovodi do kolapsa njegove percepcije i raspada subjektivnog identiteta, što se manifestuje kao psihički slom. Njegov odnos prema ženi i sinu obilježen je emocionalnom distancom, jer Don nije sposoban za autentične međuljudske odnose, već ih podređuje vlastitom ideološkom i egocentričnom pogledu na svijet. On ne osjeća krivicu u moralnom smislu - njegov slom je rezultat unutrašnjeg raspada ideološkog sistema, koji više ne može da održi koherentnu sliku stvarnosti.
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 71 10.31902/LL.12.2026.7 © The AuthorRadnja drugog dijela romana Priča Jakobusa Kucija smještena je u Južnu Afriku, 1760. godine. Kolonizator holandskog porijekla, J. Kuci, pripovijeda o svom susretu sa autohtonim plemenima, kada je sa svojim slugama krenuo u pohod na zemlju Namaka, čiji stanovnici do tada još nisu vidjeli bijelog čovjeka. Dominantna je slika J. Kucija o Hotentotima i Bušmanima, autohtonim stanovnicima jugozapadne Afrike, koja obiluje stereotipnim predstavama:,,Jedini ponor koji nas deli od Hotentota jeste naše hrišćanstvo. Mi smo hrišćani, narod sa naročitom sudbinom. Oni takođe postaju hrišćani, ali njihovo je hrišćanstvo prazna reč. Znaju oni da će biti donekle zaštićeni kad se pokrste, nisu glupi, znaju da mogu da računaju na saosećanje kad vas optuže što ih zlostavljate iako su krštene duše. Inače, potpuno im je svejedno da li su hrišćani ili pagani, rado će pevati vaše himne ako to znači da će ostatak nedelje provesti prežderavajući se na vaš račun.“ (Kuci 2005, 67-68)J. Kuci koristi stereotipne predstave o afričkim plemenima, polazeći od pozicije subjekta koji sebe vidi kao gospodara, dok crne Afrikance svodi na ulogu sluge, čija je funkcija da omogući realizaciju njegovih ciljeva. Takav cilj podrazumijeva napad na Drugog, njegovo posjedovanje i negiranje, pri čemu se interesovanje za Drugog u ovom dijelu romana, pojavljuje isključivo kao instrument eksploatacije njegove teritorije i prirodnih resursa. Takva konstrukcija Drugog odgovara Babinoj tvrdnji da stereotip funkcioniše kao oblik kolonijalne moći (2004, 138). Prikazujući afrička plemena kao bića trajno određena svojom inferiornošću, J. Kuci opravdava njihovu potčinjenost i eksploataciju, dok istovremeno potvrđuje identitet nosioca civilizacije. Upravo kroz takve predstave, J. Kuci održava uvjerenje o sopstvenoj civilizacijskoj superiornosti.Kolonijalno nasilje, koje se uspostavlja u odnosu prema Drugom, ogleda se i u opisu „divlje“ Bušmanke, koja prema predstavi J. Kucija, postaje ideal slobode, dok se kao ključno sredstvo dominacije izdvaja moć muškarca:,,I kada je živa, ona je praktično mrtva. Videla je kako ubijate njene muškarce, koji su za nju predstavljali moć, videla je kako u njih pucate kao u pse. Vi ste sada postali Мoć, a ona naprosto nije ništa, ona je krpa kojom možete da se obrišete i da je bacite. Možete da radite sa njom šta hoćete.“ (Kuci 2005, 71) Patrijarhalna dimenzija romana Zemlje sumraka ogleda se u načinu na koji se ideje „ljudskosti”, „civilizacije” i „normalnosti” oblikuju kroz mušku perspektivu i kroz odnose dominacije nad Drugim. U prvom dijelu romana, Don je prikazan kao subjekt čija je psihička kriza u središtu narativa, dok se njegov odnos sa Merilin uspostavlja u okviru patrijarhalne hijerarhije. Njegova „psihička ostrvljenost” i ratno iskustvo stavljeni su u fokus, dok se Merilinina uloga svodi na pokušaj da ga vrati u stanje društveno prihvaćene normalnosti. Time se žena pozicionira kao korektivni, ali sporedni faktor, dok muškarac ostaje nosilac iskustva i subjekt identiteta. Sličan obrazac javlja se i u prikazu žena u drugom dijelu romana, kroz perspektivu J. Kucija, gdje se ženski likovi ne pojavljuju kao autonomni subjekti, već kao objekti kolonijalne i muške percepcije. U tom kontekstu, patrijarhalna i kolonijalna logika moći djeluju zajedno, jer se dominacija nad ženama i dominacija nad kolonizovanim Drugim zasnivaju na istoj hijerarhijskoj strukturi. Ova sprega naročito dolazi do izražaja u opisu žene kao „praktično mrtve” i „krpe”, kojom se može u potpunosti raspolagati. Takva radikalna dehumanizacija pokazuje da žena više ne posjeduje status subjekta, već postaje objekt upotrebe, lišen volje i identiteta. Njen položaj dodatno je određen činjenicom da je izgubila „muškarce koji su predstavljali moć”, čime se sugeriše da je i njena društvena vrijednost posredovana muškim autoritetom. Stoga se može zaključiti da se ženski likovi u romanu Zemlje sumraka ne posmatraju kao autonomni subjekti, već da njihovo postojanje i funkcija zavise od odnosa prema muškoj moći.
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 72 10.31902/LL.12.2026.7 © The AuthorAko je pretpostavka istorije da je civilizacija moć da subjekt ne bude sadržan u prostoru, onda se kod J. Kucija ta ideja ostvaruje kroz odnos prema spoljašnjem svijetu, kao potencijalnoj prijetnji identitetu (Petrović 2004, 24). Drugim riječima, očuvanje identiteta postaje moguće samo kroz nastojanje da se to spoljašnje kontroliše ili uništi. U tom smislu, marginalizacija afričke kulture i tradicije ogleda se u činjenici da tokom života među autohtonim stanovništvom, J. Kuci naglasak stavlja na pjesme i ples, dok vlast, zakoni i religija gotovo da ne postoje. Istovremeno, istraživač je i gospodar prostora koji odlučuje o životu divljaka. Priča Jakobusa Kucija zapravo funkcioniše kao parodija dokumentarnog teksta, odnosno pokazuje kako izvještaj pisan u prvom licu, sa pretpostavkom dominantne superiornosti bijele rase, može biti uklopljen u ono što se smatra objektivnom istorijskom literaturom. Glas J. Kucija u izvještaju obiluje arogancijom, rasizmom i samozadovoljstvom. Kolonijalizam se na ovom mjestu posmatra kao nastavak ideje gospodarskog Sopstva i njegove potvrde, koja se ostvaruje isključivo kroz demonstraciju moći. Stoga, kada mu se osmijehne žena iz plemena Hotentota, J. Kuci kaže: ,,Zauzvrat mi se nasmešila, osmehom koji je, po svemu sudeći, bio i poziv, mada sam jedva mogao da poverujem da je toliko glupa da pomisli da bih delio krevet sa svojim slugama i njihovom droljom.“ (Kuci 2005, 97-98)Drugi se označava kao „tamni narod“, čime se uspostavlja rasna i civilizacijska hijerarhija koja ga svodi na dehumanizovanu masu, nad kojom je nasilje opravdano:,,Ubijanje mi ne pričinjava nikakvo posebno zadovoljstvo; ali odlučio sam da ja budem taj koji će povući obarač i, u svoje ime i u ime svojih sunarodnika, koji postoje, obaviti taj žrtveni obred, vršeći nad tamnim narodom ubistva koja smo svi želeli. Svi su krivi, bez izuzetka.“ (Kuci 2005, 117)U takvom okviru, ubistvo dobija oblik „žrtvenog“ čina, koji postaje moralno i kolektivno opravdan, iako zapravo služi učvršćivanju identiteta i superiornosti kolonijalnog subjekta, kroz potpunu negaciju Drugog. Stoga, J. Kuci ubistvo ne prikazuje kao čin ličnog zadovoljstva, već kao dužnost koju preuzima „u svoje ime i u ime svojih sunarodnika“ - time se individualna odgovornost proširuje na cijelu zajednicu i stvara utisak da je nasilje zajednički čin. Dajući glavnom junaku ispovijesti svoje prezime, autor Kuci čini sebe integralnim dijelom teksta, smatrajući i sebe dijelom sistema koji problematizuje. Nazivanje lika J. Kuci stoga nije autobiografski potez, nego postupak koji otvara pitanja identiteta, kolonijalne moći i načina na koji se istorija pripovijeda.Glavni junak prvog dijela romana Projekat Vijetnam, Don, i glavni junak drugog dijela, Priča Jakobusa Kucija, J. Kuci, opsjednuti su ličnom dimenzijom kolonizacije i potragom za značenjem ljudskosti. Njihovo shvatanje ljudskosti oblikovano je rasnim i kolonijalnim podjelama, koje se svode na podjele između kolonizatora i kolonizovanih, „civilizovanih” i „necivilizovanih”, odnosno sopstvenog i drugog naroda. Oba junaka smisao svog postojanja traže kroz nasilje, dominaciju i kolonijalni odnos prema Drugom, čime se zapravo razotkriva proces gubitka ljudskosti. Njihova dimenzija kolonizacije predstavlja prozor u nedokučivu drugost, gubitak, slabost i potisnute aspekte bića. Kucijevi junaci oblikuju svoj identitet učestvujući u nasilju – bilo kroz uživanje u njegovom posmatranju, kao Don, ili direktno kroz njegovo činjenje, kao J. Kuci. Na prvi pogled, oni nemaju mnogo zajedničkih obilježja – dolaze iz različitih vremenskih perioda, istorijskih okolnosti i lokacija, ali detaljnijom analizom postaje jasno da oba teksta istražuju zajedničku psihologiju kolonijalizma i opresije, kao i mračni
Logos et Littera – Journal of Interdisciplinary Approaches to Text ISSN: 2336-9884 Issue 12 – July 2026 73 10.31902/LL.12.2026.7 © The Authoridentitet, iskazan kroz učešće Sjedinjenih Američkih Država u ratu u Vijetnamu i holandsku kolonizaciju Južne Afrike. Obojica se smatraju istraživačima, čija je dužnost da saznaju nepoznato, obuhvate ga i potčine, ali se zapravo suočavaju s problemima ontološke prirode - nesigurni su u pogledu svog postojanja u odnosu na spoljašnji svijet. I Don i J. Kuci pripovijedaju o svojim nasilnim činovima na patološki način - otuđeni su od sopstvenih emocija. Oni krive i kritikuju Drugog, dok istovremeno precjenjuju vlastitu vrijednost kao opravdanje za nasilje koje sprovode. Insistiraju na tome da njihova djela ne proizilaze iz želje za krvoprolićem, već iz navodne želje da čine dobro u svijetu. U njihovim umovima nasilje se stoga percipira, ne samo kao opravdano, već i kao poželjno i zadivljujuće. Na kraju, obojici nedostaje empatija prema žrtvama njihovog nasilja - bezosjećajni su prema patnji Drugog i izvršavaju nasilje bez osjećaja krivice.Povezujući savremeni američki imperijalizam sa evropskim kolonijalnim nasleđem u Africi, Kuci u oba dijela romana Zemlje sumraka istražuje pitanja moći, destruktivnih susreta kultura i dezintegracije ljudskog duha. Roman predstavlja ispitivanje neuspjeha prosvjetiteljskog projekta, otkrivajući dubok jaz između ideala razuma, napretka i civilizacije i nasilnih praksi kolonijalizma i modernog imperijalizma. Iako su vremenski i prostorno razdvojene, obje priče povezuje zajednički obrazac imperijalne vlasti, koja se oslanja na tzv. objektivni sistem znanja, kako bi legitimisala nasilje (Rawal and Digvijay 2026, 278-279). Na taj način, roman Zemlje sumraka pokazuje da, iako se istorijski oblici kolonijalizma razlikuju u zavisnosti od vremena i prostora, različiti kolonijalni projekti često dijele slične mehanizme legitimizacije nasilja, zasnovane na hijerarhijskom odnosu prema Drugom. Autor Kuci postavlja ključno pitanje: ukoliko oni koji sebe predstavljaju kao nosioce civilizacije u ratnim okolnostima, ispoljavaju destruktivne obrasce ponašanja, vršeći nasilje nad drugima bez osjećaja savjesti i krivice, u čemu se onda ogleda razlika između „civilizovanih“ i „divljaka“? 4. Nasilje nad drugim u romanu SramotaRadnja romana Sramota započinje u Kejptaunu, gdje glavni junak, Dejvid, pedesetdvogodišnji profesor komunikacija na Univerzitetu u Kejptaunu, saopštava da „opstaje na tjeskobnom vihoru promiskuiteta“ (Kuci 2005, 10). Dejvid ne osjeća posebnu strast ni prema čemu, kako u privatnom, tako i u profesionalnom životu. Takvo stanje narušava susret sa studentkinjom Melani, koja u Dejvidu budi nakratko strastvenu stranu. Međutim, ubrzo se pokazuje da je taj odnos jednostran, a kulminira Melaninom prijavom za seksualno uznemiravanje. Nakon sprovedene istrage, Dejvid gubi posao, društveni status, a na kraju i svoje dostojanstvo. Uvidjevši da ga za Kejptaun gotovo ništa ne vezuje, on odlazi u Salem, gradić u Istočnom Kejpu, gdje njegova kćerka Lusi živi na malom imanju i zarađuje prodajom cvijeća i povrća. Boravak na imanju predstavlja pokušaj Dejvidovog udaljavanja od prethodnog života, ali i prostor suočavanja sa drugačijim društvenim odnosima i novom stvarnošću Južne Afrike nakon aparthejda. U novom okruženju Dejvid učestvuje u svakodnevnim poslovima na imanju, pomaže komšiji Petrusu i brine o psima u azilu za životinje, čime se postepeno uključuje u život zajednice, od koje je ranije bio distanciran. Ipak, Dejvidovo iskustvo oblikovano je odrastanjem u atmosferi južnoafričkog aparthejda, pa se tragovi takvog načina mišljenja mogu uočiti i u njegovim zapažanjima o društvu. U tom smislu se može razumjeti i njegov ironični komentar: ,,Da se nađem Petrusu. To mi se dopada. Dopada mi se istorijska pikanterija. Hoće li mi on isplaćivati nadnicu za moj trud, šta misliš?“ (Kuci 2006, 68)